Entre Lusco e Fusco: Tradiciones

Costumes e tradicións do Nadal

Mon, 27 Nov 2006 20:21:08 GMT

O Nadal encerra múltiples tradicións que, por costume, asumimos ano tras ano sin preguntarnos, moitas veces, que significado teñen no conxunto de celebracións que marcan estas entrañables datas.

Típicos do Nadal son elementos ornamentais como o nacemento, a árbore ou a estrela; pero tamén acontecementos como a chegada de Papá Noel, os Santos Inocentes, a celebración do Fin de Ano ou a visita dos Reis Magos.

E propias de Galicia son as tradicións do tizón, cachopo ou cepo de nadal, así como as relacionadas coa gastronomía entre as que cómpre destaca-la feira do capón de Vilalba.

I é que o Nadal galego ancestral, insertado na tradición cristiá desde o século IV, ten tamén unha palpable relación agraria, cando o labrego –debido ó mal tempo e ós días curtos- concentra o seu esforzo en traballos artesanais dentro da casa ou en labores como a matanza do porco. Avós, fillos, netos… reúnense a carón do lume onde, según os contos, tamén se congregaban as ánimas dos antepasados mortos na Noiteboa. Costumes que, xunto cos cantos, os donativos…, conforman as tradicións nadaleiras que hoxe se conservan.

Nadal na lareira

Di Ramón Otero Pedraio: "é un cañoto grande dun árbore , que nas montañas do leste da provincia de Lugo, en moitos sitios de Pontevedra, e noutras terras, botan ó lume na notite do 24 de Nadal, e deixan queimar deica a mitá, e o que queda gárdano para cando hai treboada; entón, bótano de novo a arder na lareira, para arreder o pedrazo e os raios. Nalgús lados, semella que aproveitan a borralla para botaren nos eidos, o cual sí que é un verdadeiro rito fertilizante de maxia agraria. Mais tamén tén relación coa presencia das ánimas da familia na noite de Nadal, arredor do lume. O tizón de Nadal é rito coñecido e usado en toda Europa, e faise tamén en moitas partes de España. En Cataluña vén ser o que chaman tió, no que baten os nenos da casa para que lles boten dulces, que os pais meten dentro. A súa orixe recúa con seguranza deica os tempos mais vellos.". É o Tizón de Nadal, tamén coñecido como cepo ou cachopo: unha rama grande de boa madeira, polo xeral de carballo, que se botaba á lareira na noite de Nadal mentras a familia cantaba panxoliñas e contaba contos. A tradición di que as cinzas tiñan propiedades máxicas, polo que decidían gardalas nun rincón da casa para reutilizalas en caso de tormentas, xa que se consideraba que tiñan propiedades para espantar ós tronos.

O acibro

Trátase dun arbusto de entre dous e cinco metros de altura, de longa vida (sábese de acibros de ata 300 anos), con follas de beiras onduladas e espiñentas e o seu froito –non comestible- é unha boliña vermella que madura en outono e mantense varios meses durante os que se emprega como elemento ornamental. En Galicia dáse, fundamentalmente, na serra de San Mamede (concellos de Maceda, Montederramo, Vilar de Barrio e Laza), na serra dos Ancares, en O Incio, no val do Lóuzara, no monte Oribio (Concello de Samos), no Courel (especialmente na Devesa da Rogueira), na Rogueira, e preto da costa como na fraga de Caaveiro ou no concello de Gondomar, na parroquia de Morgadáns. Ademáis de empregarse como substituto do ébano, o acevro ten outros usos relacionados coas crenzas. Xunto á relacionada co amor (falan as tradicións dun ritual que consiste en cortar una pola de acevro ás doce da noite de San Xoan para, logo de pasala trece veces baixo as ondas do mar mentras se reza un credo de cada vez, tocar con ela á moza elexida), o acevro está íntimamente relacionado co Nadal. Un costume que ven de vello cando na entrada do inverno as tribus xermánicas colocaban pólas de acevro nos seus cuartos, ou cando en tempos dos romanos se asociaba ás festas de finais de decembro que se celebraban na honra de Saturno, o deus da sementeira.

A feira do capón de Vilalba

Recurrimos de novo ó texto dun recoñecido escritor galego para aproximarnos a unha tradición nadaleira de Galicia que se produce na capital da Terra Chá lucense. Di Álvaro Cunqueiro no libro “La cocina gallega”: "voy todos los años a Villalba, donde está la torre de los Andrade. Pujo como puedo, a veces ayudado por expertos y hábiles regateadores, como el viejo Chao que en gloria esté, y apalabro los pares que necesito, que tengo favores que pagar a anigos de Barcelona, Vigo, Madrid, Pamplona....Aunque cada vez hay menos regateos, ya que existen tratantes que apartan docenas de pares para mandar fuera del Reino en las grandes ciudades". Única en Galicia e famosa en Europa, a feira do capón de Vilalba presenta en vésperas do Nadal o producto autóctono sobre brancos manteis, ben pelados e limpos, coa enxundia cravada con seis pauiños de abidueira. Logo de ser seleccionados, introducidos e cebados con extemo coidado na chamada “capoeira” desde o mes de novembro, os capóns de Vilalba convírtese nun producto gastronómico de excelencia que orixinou o dito: "capón de ocho meses, comida para mesa de reyes".

O Belén

Nos pobos de tradición católica, o nacemento de Xesús nun pesebre de Belén represéntase con réplicas deste momento: o pesebre, o boi e a mula, Xosé, María e Xesús, os pastores e os Reis Magos forman parte da simboloxía popular iniciada por San Francisco de Asís en 1223, según conta a lenda. En España foi a dona de Carlos III quen levou á Corte unhas figuriñas de porcelana procedentes de Nápoles e que representaban o Nadal. Prendado deste nacemento, o monarca mandou traer un Belén completo para o seu fillo e mandou crear unha fábrica de porcelana.

A estrela

A colocación do pino de nadal é unha tradición anterior á cristiandade e provén da cultura celta onde soía celebrarse a cegada do inverno colocando unha árbore –xeralmente un abeto- no centro do pobo adornado con cáscara e ovo pintadas. Algunhas investigacións especifican que esta árbore estaba presente nas ceremonias da primitiva Roma, sendo conservado polo cristianismo que o adornou con obxectos brilantes e velas que representaban o sol, a lúa e as estrelas. Foi cara o século XVI cando Marín Lutero e os seus seguidores adaptaron este costume e introduciron a árbore adornada con velas na noite do 24 de decembro en fogares e templos. Existe paralelamente a lenda dun misioneiro inglés que difundía a palabra de Xesús entre as tribus do norte de Alemania. Ó chegar a Geismar viu como pretendían sacrificar a un príncipe atado ó tronco dunha árbore para ser ofrecido ó deus Thor. Irrumpindo na ceremonia, o misioneiro derribou a árbore cunha hacha, brotando nese mesmo intre un fermoso pino que, según a lenda, era a proba da vida nova que representaba Xesús. Posteriormente, o príncipe Alberto, home da raíña Victoria, popularizou esta tradición no século XIX, difundíndose polo mundo.

Papá Noel

Tamén coñecido como Santa Claus, a orixe desta personase anglosaxona débese buscar na tradición danesa de San Nicolás como un home que repartía agasallos. Unha figura que no século XIX –concretamente no ano 1841- empeza a asociarse a un vello home que tomou a forma actual provocada, según algúns comentarios, a un debuxante da Coca-Cola no ano 1931, e co fin dunha campaña publicitaria. Penetrando polas chemineas en Noiteboa, os agasallos de Papá Noel enchen as casas no día de Nadal.

Os Reis Magos

As primeiras referencias de Melchor, Gaspar e Baltasar aparecen por no século VII nun Códice da Biblioteca de París. Pero, ¿quen son estas entrañables personaxes tan agardadas, ano tras ano, sobre todo polos máis pequenos? San Mateo os cita nun dos Evanxeos da Biblia e narra como uns Magos, guiados por unha luminosa estrela, chegan a Belén para adorar ó Neno Xesús. Sen menciona-los seus nomes (ata o século IX) nin a súa orixe, algunhas interpretacións din que podían ter sido astrólogos babilonios ou sacerdotes persas, e dise que son tres polo número de agasallos ofrecidos: ouro, incienso e mirra. As tradicionais cabalgatas na noite do 5 de xaneiro anuncian a chegada destes Magos de Oriente que poñen o remate ás festas de Nadal.

A tarxeta de felicitación

Sir Henry Cole, na Inglaterra do ano 1843, instaurou a tradición de enviar unha tarxeta de felicitación das festas nadaleiras. A primeira tarxeta comercial foi deseñada por J.C. Horsley e dela chegáronse a vender 1.000 copias en Londres. Posteriormente, en 1849, outro artista inglés, Willian Egley, conseguiu producir unha tarxeta popular e máis económica. Desde entón, e con variados motivos relacionados cos costumes nadaleiros, envíanse milleiros de felicitacións cada ano.

O Turrón

Este postre nadaleiro, de fama universal, asóciase á tradición cristiana e hoxe alcanzou fama universal. Elaborado con améndoas ou avelás, mel, clara de ovo e sucre, o turrón español conseguiu denominación de orixe en 1939, pero ata o 4 de setembro de 1990 non foi regulado según as normas da Unión Europa. O proceso de fabricación foi artesanal ata mediados do século XX, aínda que o turrón aínda conserva hoxe o aroma romántico dos antigos productos que continúan nas mesas durante os días de Nadal.

As Uvas en Noitevella

A tradición de tomar as doce uvas, remontase a principio dio século XX. Ista costume é exclusiva do noso país, a súa orixe no foi por motivos relixiosos ou culturais, senón mais ben a intereses económicos.

Na Noitevella do 1909, os cosecheiros idearon o rito de tomar as uvas da sorte, na última noite do ano, para desfacerse do excedente de uvas de aquel ano. Con elas damos paso ó aninovo que celebramos na coñecida como Noitevella: unha tradición que se remonta ós inicios do Imperio Romano onde adicaban xaneiro ó deus Janus que mira diante e detrás: o ano que se vai e o principio do que ven, representados en dous rostros de home vello e mozo. Entón os romanos convidaban a xantar ós amigos e intercambiaban mel con dátiles e figos para que o ano empezase con bon sabor. Co mesmo fin de bonaventura ofrecéronse tamén as lentellas, mentras que na Idade Media a Igrexa tratou de opoñerse a estes vellos costumes, o que non conseguiu.

O Mazapán

Dúas cidades -Venecia e Toledo- dispútanse a propiedade do mazapán: un doce tamén nadaleiro que, según algunhas fontes de información, xa apreciaban os gregos, aínda que Platón chegou a consideralo pouco recomendable. Cronistas de Toledo din que en 1212, e a raíz da batalla contra os árabes librada por Alfonso VIII de Castela, foi cando as monxas do convento de San Clemente empezaron a elaborar unha certa clase de pan a base de améndoas e sucre. Sen embargo, existen outras versións que sitúan a orixe do mazapán en Italia: por un lado, e de acordo coa lenda italiana, o mazapán naceu en Venecia no século XVI en que se fabricou un distinto tipo de pan para combati-la fame, o que conseguiron triturando améndoas e sucre e ó que chamaron Marzipane ou Pan de San Marcos na honra ó patrono da cidade; e por outro, dise que a invención do mazapán debeuse ó gremio de panadeiros italianos que na Idade Media se chamaban Irmáns de Marcos.

O Roscón de Reis

Este doce de Nadal ten unha orixe pagana e vencellada ó Imperio Romano, aínda que foi anos máis tarde -coa cristianización- cando se empezaron a elaborar unhas tortas redondas con figos, mel e dátiles que levaban no seu interior unha faba seca: a quen lle tocaba era nomeado rei de reis durante un curto periodo de tempo. En Francia a figura do "rei faba" recaía no rapaz máis probe, sendo Felipe V quen importou esta tradición para España como remate das festas do Nadal e tal e como o coñecemos hoxe: un doce desprovisto de simbolismo, con froitas escarchadas e unha sorpresa agachada no seu interior.

O Pavo (en Galicia é tradicional tamén o capón de Vilalba)

Considérase que esta tradición penetrou en Europa procedente de México no primeiro tercio do século XVI, como unha lembranza que trouxo Hernán Cortés das novas terras onde os aztecas o chamaban guajalote. Dise, tamén, que o pavo alimentou ós famentos colonos ingleses do Mayflower que desembarcaron en Massachusetts o último xoves de novembro de 1620, o que provocou que os americanos celebren nesta data o chamado Día de Acción de Gracias cun xantar clásico a base de pavo recheo. Os xesuitas foron os que o introduciron en Europa ó levalo ós seus colexios.

Roupa interior vermella

Descoñécese propiamente a orixe desta tradición que se sitúa na Idade Media cando case todo estaba reprimido, sobre todo nas clases sociais máis baixas. Na antigüedade relacionábase a cor vermella co demo, o sangue e as meigas, polo que se chegou a prohibi-la prantación e o consumo de productos de cor vermella coma os tomates e os pementos, entre outros; así como vestirse con roupa vermella. Sen embargo, no inverno, cando a natureza semella morrer debido ás xeadas e ás neves, o vermello simboliza o sangue e a vida. Por iso, como estaba prohibido e as xentes pensaban que levar un símbolo de vida traía boa sorte, optaron por levala agachada baixo a vestimenta, imprantándose a tradición da roupa interior vermella en Nadal ata os nosos días.

Iluminación nadaleira

Relacionada coa reducción das horas de luz solar -sobre todo nos países nórdicos- imprántase a tradición da iluminación nadaleira extendida hoxe nas rúas das cidades.

A Misa do Galo

Os católicos optaron por celebrar unha misa no momento do canto do galo o día que empezaba a alongarse a claridade diurna. A primeira Misa do Galo foi celebrada en Roma no século V polo Papa Sixto III. Na actualidade celébrase ás doce da noite do 24 de decembro (00:00 do 25 de Nadal) e está íntimamente relacionada coa Natividade de Xesús.

Os Santos Inocentes

Cada 28 de decembro recúrrese a esta celebración que na súas orixes está vencellada á lenda de Herodes: según a Biblia, Herodes entérase de que nace un neno que, según as profecías, sería o Rei de Reis. O medo a perde-lo trono, e averiguando que os Magos de Oriente viaxaban para adorar ó Neno, pídelles que lle comuniquen onde se atopa para así poder ir tamén adouralo. Cando os Magos saben que Herodes o que verdadeiramente pretendía era matalo, regresan ó seu país sen dicirlle nada o que provoca a ira de Herodes que ordea matar a tódolos primoxénitos nados por aquel entón; unha matanza que según esta lenda coñécese como os Santos Inocentes. Na actualidade é tradicional "contar mentiras" con fins lúdicos.

A flor de Pascua

Orixinaria de México -ó igual que o pavo- esta pranta introduciuse en Europa cando os conquistadores. A crenza de que a súa cor vermella trae calor e sorte en Nadal extendeu esta tradición no século XX.

Rituais

Baseándose en crenzas relacionadas co solsticio do inverno, o Nadal posúe os seus propios rituais. Símbolo do sol, o neno recén nado ilumina á raza humana ameazada pola oscuridade: é o fillo da Deusa, a Virxe, e a súa forza trascende ata presentarse como unha auténtica manifestación divina: a do Deus Sol.
Entroncando con este significado, atópanse diferentes rituais nadaleiros:

• Recomendase prender lume no fogar e, si é posible, conservar algún dos leños como símbolo ou talismán de protección da casa (entronca coa tradición galega do Tizón de Nadal).

• Tamén é recomendable colocar na casa ferraduras, campaniñas, muérdago ou acibro para a protección do fogar.

• Pódese mercar un regalo (non importa a cuantía económica) para entregar a alguén que amemos, ou a persoas necesitadas como unha forma de agradece-lo recibido e de facernos merecentes dos regalos do Cosmos.

• O máis extendido ritual de Nadal consiste en prender unha vela nadaleira –símbolo de poder de acción e de forza solar- con mistos de madeira ó tempo que se dí: “Poderes do Sol e da Luz, neste día, cando o Sol acada a súa menor forza e, ó mesmo tempo, comeza o seu lento camiño de renacemento, cando nace o neno Deus Sol, pedímosvos que iluminedes esta vela coa forza do renacemento e do poder de crecemento”. Se o ritual se fai en grupo débese prender unha vela por cada persoa presente –ata un máximo de tres-, para, logo de deixalas arder uns minutos, apagalas sen soplar e deixando arde-la vela central ata consumirse. As apagadas gardaranse para volvelas prender ó longo do ano se se fan peticións relacionadas con saúde, prosperidade, amor e protección, deixándoas consumir totalmente ó tempo que se formula unha oración xunto coa petición, permanendo diante da vela uns quince minutos. Débese, tamén, arroxar purpurina dourada ó aire sobre sí mesmo, os presentes e as entradas da casa ó tempo que se pronuncia: “que este polvo dourado ilumine o camiño de chegada á boa fortuna”. Logo do ritual, se se fai en grupo, recomendase ter un agasallo que intercambiar cos demáis presentes. Se o ritual se fai en solitario, o agasallo pódeselle entregar posteriormente a unha persoa apreciada ou a alguén necesitado.

Gastronomía

Pavo recheo.-

Ingredientes: pavo, xamón serrano, magro de porco picado, terneira picada, touciño de xamón picado, manteiga de porco, un ovo, unha copiña de coñac, noz moscada, sal e pementa. Como guarnición pódense adxuntar: ceboliñas, zanahorias, manteiga, sucre e caldo.

Preparación da guarnición pasa por pela-las zanahorias, redondea-los sus cantos e cocelas en auga con sal durante dez minutos. A continuación escúrrense e colócanse xunto coas ceboliñas peladas nun recipiente con manteiga para rehogar e dourar. Logo engádeselle o cubiño de caldo disolto en auga quente, o sucre e un pouquiño de sal, e déixanse cocer de novo destapadas ata que estean tiernas e o caldo se consuma.
O pavo, logo de limpialo e aderezalo co coñac, sazónase con sal, pementa e noz moscada. O magro, a terneira e o touciño mestúranse coas mazás raiadas e o ovo co que se rechea o pavo que, logo, se cose, se ata e se sazona untándoo tamén coa manteiga. Asar no forno a lume moderado e rociándoo a miudo co seu xugo ata conseguir que estea tierno e logre unha cor dourada (pódense calcular uns 50 minutos por cada kilo de pavo).

Lubina á sal.-

Ingredientes: lubina, sal gordo e ovo. Preparación: cúbrese o fondo da fonte de forno cunha capa de sal groso (aproximadamente dun dedo e medio de espesor) e ben extendida, cubrindo por completo o recipiente e sobre a que se coloca a lubina limpa. Prepara-la clara do ovo a punto de neve para mesturala co resto do sal e cubri-la lubina que logo se rocía para humedecela e conseguir que se forme a costra. A fonte introdúcese no forno precalentado á máxima temperatura e se deixa cocer durante dez minutos, tralos que se baixa a 170-180º, deixándose cocer outros 20 ou 25 minutos antes de servila.
Besugo á sal.-

Ingredientes: besugo, sal gordo e ovo. Preparación: cúbrese o fondo da fonte de forno cunha capa de sal groso (aproximadamente dun dedo e medio de espesor) e ben extendida, cubrindo por completo o recipiente e sobre a que se coloca o besugo limpo. Prepara-la clara do ovo a punto de neve para mesturala co resto do sal e cubri-lo besugo que logo se rocía para humedecelo e conseguir que se forme a costra. A fonte introdúcese no forno precalentado á máxima temperatura e se deixa cocer durante dez minutos, tralos que se baixa a 170-180º, deixándose cocer outros 20 ou 25 minutos antes de servilo.
Dourada á sal.-

Ingredientes: dorada, sal gordo e ovo. Preparación: cúbrese o fondo da fonte de forno cunha capa de sal groso (aproximadamente dun dedo e medio de espesor) e ben extendida, cubrindo por completo o recipiente e sobre a que se coloca a dourada limpa. Prepara-la clara do ovo a punto de neve para mesturala co resto do sal e cubri-la dourada que logo se rocía para humedecela e conseguir que se forme a costra. A fonte introdúcese no forno precalentado á máxima temperatura e se deixa cocer durante dez minutos, tralos que se baixa a 170-180º, deixándose cocer outros 20 ou 25 minutos antes de servila.
Roscón de Reis.-

Ingredientes: fariña, manteiga, sucre, leite, levadura prensada, ovos, sal, auga de azahar e frutas confitadas. Preparación: colócase fariña tamizada, leite, levadura prensada e sal nun cuenco onde se elabora manualmente unha masa que logo se traslada a outro recipiente redondo que se cubre con papel de aluminio e se introduce no forno a 40 ó 50º durante hora e media, aproximadamente. Coa fariña tamizada restante más o sucre, a manteiga branda, a auga de azahar e os ovos faise outra masa que se debe traballar ata conseguir que quede fina e correosa, e que se mesturará coa masa de levadura que estivera no forno. A masa resultante ponse nun recipiente grande que se vuelve a cubrir con papel de aluminio e se introduce no forno a 40º durante outra hora, xa que o volumen do doce deberá aumenta-lo dobre, pero evitando que a masa se cuartee por efectos da calor. Posteriormente, na bola de masa faise un burato central dándolle unha forma tradicional de anel e incrustando o “regalo-sorpresa”, para logo pinta-la superficie con ovo batido. Finalmente colócase sucre groso en catro puntos con améndoas trituradas e distintas froitas confitadas como adorno, e se deixa repousar media hora nun lugar templado mentras se prequenta o forno a 200º durante 10 minutos para logo introducir nel a bandexa co roscón durante quince minutos en que se baixa a temperatura a 175º e se fornea durante outros 15 minutos. Cando o roscón suba no forno, nos últimos minutos, e para evitar que se queime, pódese cubrir con papel de aluminio.
Verdura con bacallao.-

Ingredientes: repolo de Nadal, patacas, bacallao, pimentón, allos, aceite e sal. Preparación: tras te-lo bacallao a remollo durante 48 horas cambiando a auga entre 3 e 4 veces (dependendo do grosor da peza), e logo de comproba-lo seu grao de desalazón, introdúcese nunha ola con auga xunto co repolo e a pataca cortada en cadrados. Sazónase e ponse a cocer durante media hora, aproximadamente. Escúrrese e unha tixola a parte fríese allo con aceite, bótase o pimentón e este sofrito engádeselle á ola co bacallao, a verdura e a pataca.
Vieiras estofadas.-

Ingredientes: vieiras, dentes de allo, pan ralado, cebola, perexil, aceite de oliva e sal. Preparación: tras limpa-la vieira extráese a carne do caparazón e lávase para logo cortala cun picadillo miudo de perexil, allo, cebola e sal que sirve para rellena-los caparazóns sobre os que se bota aceite de oliva e pan rallado. As vieiras ásanse a lume intenso durante un cuarto de hora e sírvense nos caparazóns.
Capón asado recheo.-

Ingredientes: capón, manteiga de porco, pan rallado, limón, carne picada de porco, ovo, mazá rallada, viño branco, allo e sal. Para a guarnición: patacas ou castañas. Preparación: primeiro mestúranse os ingredientes do recheno e logo límpase e sálase o capón, frotándoo con manteiga de cocho e limón. Logo de prequenta-lo forno rechéase o capón e introdúcese durante unhas dúas horas no forno asta que a agulla que se introduce na parte máis grosa da peituga saia quente. É conveniente rociar progresivamente o capón co xugo que vai soltando, e débese deixar repousar durante 10 minutos antes de trocealo.
Bacallao ó viño branco do Ribeiro.-

Ingredientes: bacallao, cebola, pataca, repolo branco, viño branco do Ribeiro, follas de laurel, aceite, allo, pemento doce e caldo de coción do bacallao. Preparación: logo de permanecer dous días a remollo, o bacallo colócase enriba da base elaborada con cebola, repolo e patacas precociñadas durante dez minutos con aceite, sal e laurel regados con viño do Ribeiro. Bótase aceite de oliva e tápase para introducir no forno previamente quentado durante 25 minutos a 200º. Entre tanto prepárase o allo con aceite e pemento, ó que se engade o caldo da cocción do bacallao que logo sirve para rega-lo bacallao e servirlo quente.
Lomo asado de terneira galega.-

Ingredientes: terneira galega, sal, pementa, pan rallado, salsa Perrins, augardente e puré de pataca. Preparación: cúbrese o lomo de carne con salsa Perrins, o pan rallado e a pementa machacada. Dórase con aceite e introdúcese no forno a 225º durante 45 minutos. Ó retira- la carne régase con augardente e déixase repousar 15 minutos.
Capón ó viño tinto de Valdeorras.-

Ingredientes: capón, sal, pementa, touciño, cebolas, allo, zanahoria, manteiga, laurel, champiñóns, augardente, fariña e viño de Valedoras. Preparación: logo de limpia-lo capón colócase nun recipiente co touciño, e se engaden cebolas, allo e verduras. Posteriormente engádesense as herbas e o viño e se deixa cocer dez minutos. Retírase o capón e se lle engaden logo os champiñóns para poñerlo a cocer a lume baixo outros dez minutos. Engádeselle sal e augardente en frío para logo introducilo no forno a 175º durante tres horas.

El lenguaje de las flores

Fri, 17 Nov 2006 22:45:55 GMT

Desde los tiempos más remotos, las flores nos hablan, nos cuentan la historia de una vida, y sobre todo, nos cuentan la historia de nuestra vida. Unas veces nos hablarán de la amistad y el amor; y otras de la muerte, el desamor o la soledad. Sólo hay que saber escucharlas y saber interpretarlas.

Las flores simbolizan la expresión anímica de la naturaleza humana. Dependiendo de la cultura, éstas pueden representar diferentes cualidades de las personas, según su especie botánica. Pero hay quien llega más lejos y afirma que "la flor nos conduce a la sensibilización del alma, a la sabiduría universal. Aquél que pierde la sensibilidad de asombrarse con la belleza de una flor, deja morir su alma". Por lo tanto, se podría decir que las flores son la representación más digna de la eterna juventud: un espíritu joven nunca deja de sorprenderse con la belleza de una flor.

Un diccionario de vivos colores.- Es una costumbre establecida regalar flores con la intención de mostrar sentimientos, unas veces positivos y otros negativos. Y lo mejor es saber cúal es el lenguaje de cada una de las flores para saber cúal será la mejor elección para cada ocasión. Porque no es lo mismo regalar un alelí que una anémona silvestre, la primera significa belleza duradera, mientras que esta última representa el hastío.

Se cree que el lenguaje de las flores comenzó en Constantinopla en el año 1600 y se introdujo en la cultura occidental en el año 1716, cuando María Wortley Montagu, que había vivido un tiempo en Turquía con su marido, llevó este lenguaje a Inglaterra.

No tardó mucho en despertarse el interés por el significado de las flores, y rápidamente esta pasión se propagó a Francia, donde se escribió precisamente un libro con el título Le Langage des Fleurs, que fue considerado bastante atrevido, ya que junto con las 800 muestras florales, algunas de las descripciones resultaron escandalosas y tuvieron que ser atenuadas en la traducción inglesa de la obra, dicen que por respeto a la reina.

La verdadera época de esplendor del lenguaje de las flores fue el Romanticismo, cuando se utilizaban para que los amantes se comunicaran, y que fue pasando de generación en generación como un delicioso secreto familiar. Pero su significado era tan extenso que traspasaba los límites simplemente amorosos.

Cada flor tiene un significado propio y expresa un sentimiento diferente. Así, por ejemplo, la acacia significa elegancia, el alelí encarnado belleza duradera, o la flor de cuclillo, ingenio.

Otras flores tienen asociado un sentimiento relacionado con el amor: la acacia amarilla significa amor secreto; regalar un ramo de adelfa, representa la seducción; el alelí amarillo, fidelidad en la adversidad; y un tulipán rojo significa una declaración de amor.

Pero no todas las flores tienen asociado un sentimiento positivo. Muchas de ellas representan odio, o rencor, o incluso el deseo de muerte. Éste es el caso del aconito, que significa que deseas mi muerte. La anémona significa abandono, y el crisantemo amarillo amor desdeñado. Pero incluso regalar una flor que se relaciona con un sentimiento positivo, puede representar lo contrario. Esto es así, si se ofrece una flor al revés, en este caso, su significado positivo se invierte, de modo que la flor ahora representa lo contrario.

Otro modo de expresar los sentimientos a través de flores es mediante la combinación y el arreglo de distintas flores. Un botón de rosa con un mirto significa "le confieso que quiero ser su amante". Rosas miniaturas con margaritas significa "sus cualidades sobrepasan sus encantos de belleza". La amistad también está representada por un geranio rojo escarlata con flor de la pasión y jacinto púrpura, que significa "confío en que usted encontrará la consolación en la fe y, en este su dolor, le aseguro que mi amistad es incondicional".

No todas las combinaciones de flores representan un factor positivo. Por ejemplo, combinar rosas amarillas con hiedra significa "sus celos han roto nuestra amistad".

La rosa, la reina del lenguaje del amor.- Las rosas son una de las flores preferidas por las mujeres. Pero no todas tienen el mismo significado. Y, si la mujer a la que va dirigido el ramo conoce el lenguaje de las flores, puede no ser tan bien recibido como uno esperaba. Si en un momento de crisis en la pareja se regala un precioso ramo de rosas amarillas, la ruptura está casi asegurada. Por bonitas que sean, significan debilitamiento del amor, celos e inseguridad. En esta situación, es mejor pecar de tacaño y regalar sólo una rosa blanca que simboliza la inocencia.

Con las rosas rojas, no existe peligro de equivocación, siempre se acierta. Expresan belleza. La rosa blanca y roja, mezcla de sentimientos. La rosa sin espinas, sin miedo. La rosa blanca, "soy digno de ti". Y la rosa de Navidad, "alivia mi ansiedad".

La orquídea

Cuenta una leyenda, que una cálida mañana apareció en las costas de Java una diosa recubierta con un delicado y perfumado chal. Paseaba plácidamente por un bosque de sándalos, robles, castaños y magnolias, donde los rayos del sol se filtraban entre las ramas de los árboles disipando las sombras de la noche. Al desaparecer la diosa, quedó sobre una rama el delicado chal, en cuyos pliegues jugaban las sombras y la luz. El chal se transformó en una hermosa y misteriosa flor, la orquídea, una de las más bellas y delicadas de la naturaleza. La planta murió cuando los hombres, sin delicadeza alguna, la pisotearon dejándola en el suelo. Sólo la bondad de la diosa pudo hacer revivir los gérmenes que quedaron, a fin de que en el mundo, desde entonces florecieran para admiración de todos los seres que a él pertenecían. Hoy, son flores de salón, de lujo, pero ayer las juntaban los hombres y las mujeres del pueblo en grandes ramos para ofrenda a sus dioses.

La Prímula

Una extraordinaria flor especie interiores. Es fácil encontrarla en los viveros, con flor prácticamente todo el año, pero durante el invierno y la primavera están en su momento ideal. Su gran variedad de color y forma y sus bonitas flores hacen de ella la planta perfecta de interior. Las claves del éxito son sencillas, colocarla en un lugar muy luminoso, sin corrientes de aire, con temperatura moderada y evitando que la toque el sol directo. Conseguirás varias floraciones a lo largo del año si la sacas al exterior tras la floración.

Las camelias

La camelia es un flor de origen oriental, también llamada Rosa del Japón (su nombre botánico es Camelia Japónica), que se introdujo en Occidente a lo largo del siglo XVI de la mano de los navegantes europeos que traficaban en Oriente. Dos siglos más tarde llegaron los primeros ejemplares a Galicia, procedentes de Portugal.

Su flor es bastante grande. Posee una hilera de pétalos formando la corola o varias superpuestas. En algunas especies pueden llegar a medir más de 12 cm, y sus colores van del blanco al púrpura, rojo, rosa, salmón, amarillo o bicolor.

Las hojas de la planta son muy consistentes y ovaladas, de color verde oscuro, muy brillantes.

En general, si algo caracteriza a la camelia es su variedad de tamaños, colores y formas.

El Manuscrito Regius

Fri, 17 Nov 2006 21:50:44 GMT

La práctica de las buenas maneras a lo largo de la historia se recoge en miles de documentos, libros y otros manuscritos, lo que nos da una noción de la importancia tan grande que las mismas han tenido y, a pesar de las olvidadas formas actuales, de la importancia que tienen en todos los momentos de la historia, pasada y presente. Estas líneas están recogidas del Manuscrito Regius (traducción del Taller de Blasco Ibañez) en el que nos relata de forma breve todo un manual de buenas maneras.

Quiero además enseñarte,
y a tus compañeros, oid esto,
cuando ante un señor te presentes,
en una casa, en el bosque o en la mesa,
la capucha o el gorro debes quitarte,
antes de estar frente a él;
dos o tres veces, sin duda,
ante el señor debes inclinarte;
doblarás también la rodilla,
y tendrás así salvo tu honor.

No te pongas el gorro o la capucha
hasta que te dé permiso.
Todo el tiempo que hables con él
el mentón alto con franqueza y amabilidad mantén;
así, como el libro te enseña,
mírale a la cara con gentileza.

Tus pies y manos ten tranquilos,
sin rascarte, ni tropezar, sé hábil;
evita también escupir y sonarte la nariz,
espera a estar solo para ello,
y si quieres ser sabio y discreto,
gran necesidad tienes de gobernarte.

Cuando entres en la sala,
entre personas bien nacidas, buenos y corteses,
no presumas de nada,
ni de nacimiento, ni de tu saber,
ni te sientes ni te apoyes,
es el signo de una buena y apropiada educación.

No te dejes llevar en tu conducta,
en verdad la buena educación salvará la situación.
Padre y madre, sean quienes sean,
digno es el hijo que actúa dignamente,
en la sala, en la cámara, donde te encuentres;
las buenas maneras hacen al hombre.

Presta atención al rango de tu prójimo,
para dirigirle la reverencia que conviene;
evita saludar a todos a la vez,
excepto si les conoces.

Cuando a la mesa sentado estés,
come con gracia y decoro;
vigila que tus manos estén limpias,
y que tu cuchillo sea cortante y afilado,
y no cortes más pan para la vianda
que aquel que puedas comer;
si así actúas junto a un hombre de rango superior,
bien entonces harás.

Déjale que se sirva primero la comida,
antes de tocarla tú.
No cojas el mejor trozo,
aunque él te lo indique;
mantén las manos limpias y decentes,
para no tener que usar la servilleta;
no la uses para sonarte las narices,
ni te limpies los dientes en la mesa;
ni mojes mucho los labios en la copa,
aunque tengas mucha sed;
esto te haría lagrimear,
lo cual no es demasiado cortés.

Mira de no tener la boca llena
cuando vayas a hablar o a beber;
si ves que alguien bebe
escuchando tus palabras,
interrumpe pronto tu historia,
para que beba el vino o la cerveza.
vigila además de no ofender a nadie,
por achispado que esté;
y de ninguno murmures
si quieres salvar tu honor;
pues lanzar tales palabras
en molesta situación te pondrían.

Retén tu mano en el puño
para evitar decir: "si lo hubiera sabido",
en un salón entre bellas damas,
ata tu lengua y sé todo ojos;
no rompas en carcajadas,
ni armes jaleo como un bellaco.
No bromees si no es con tus semejantes,
y no cuentes a todos lo que has oído;
ni te vanaglories de tus actos,
en broma o por interés;
con bellos discursos puedes realizar tus deseos,
pero también los puedes echar a perder.

Cuando te encuentres a un hombre de valor,
no debes llevar gorro o capuchón;
en la iglesia, el mercado o el pórtico,
salúdale según su rango.
Si andas con alguien de un rango
superior al tuyo,
ves por detrás de él,
pues esto es de buena educación y sin falta;

Cuando él hable, estate tranquilo,
cuando acabe, di lo que quieras,
en tus palabras sé discreto,
y a lo que diga presta atención;
pero no interrumpas su historia,
aunque sea debida al vino, o a la cerveza.
Que Cristo entonces, por su gracia celestial,
os conceda el espíritu y el tiempo,
para comprender y leer este libro,
a fin de obtener en recompensa el cielo.

Esconxuro da queimada - anónimo

Fri, 03 Nov 2006 19:00:32 GMT

Descoñezo o autor deste texto de esconxuro da queimada. Atopeino por casualidade nun libro: Os saberes tradicionais galegos, de Xosé Antonio Fidalgo Santamariña:

Subdesenrolo e marxinación

asoballamento e emigración:

incultura e caciquismo.

Terra esquecida polo centralismo

Terra húmida de forzas estrañas

Terra fragosa de lobos e alimañas.

Mar embravecida que engulima as persoas

Sementeira de orfos, mar de galernas.

Nai rica á que lle impediron mantelos fillos

Nai empobrecida, espoliada polos máis pillos

Odios, vinganzas e rencores,

engarifas e falsos amores:

consecuencia, asoballamentos

e explotación dos indefensos;

arrogancias e intransixencias

rutina, desencanto e apatías,

finximentos e hipocresías;

transfugismos e corrupcions

apoltronamento e especulacións

fórmulas máxicas e ritos baleiros

envexas e menosprezo dos compañeiros

apego ós cartos e acomodamento

medo ós cambios e estancamento

desprezo da lingua e da propia Terra

andar polas nubes sin se encarnar nelas.

Obras de trasnos, de demos e de diaños

que nos entangarañaron ó longo dos anos

obras todas de teimadas bruxas

que enfeitizan con ollos de coruxas

e refungan o ben sementando ruindades

guerras, escurantismos e tempestades.

Que na lapa desta queimada

ardades hasta que non quede nada

que este lume purificador

xarxee de todo o malfeitor

queime tódalas malas fadas

acabe con tódalas malas fadas

tódalas bruxas malvadas

(queima de males)

que este fogo que nos arrequenta

sexa espíritu e forza que nos alenta

que o gozo deste compartido bebraxe

faga medralo esprito e mailo coraxe

que ó participarmos todos dun mesmo viño

sexamos máis solidarios no noso camiño

que, morta a bruxa, rexurda a boa fada

símbolo dunha Galiza forte e renovada,

peculiar na súa identidade

que a todos acolle en fraternidade

e que o alcohol non nos turbe os sentimentos

para lembrarnos dos tristes e máis dos famentos.

Este texto foi recollido de folla solta, mecanografadas a un espacio. Anónimo e sen data. Recadado no ano 1995

Varios exconxuros da queimada

Fri, 03 Nov 2006 18:41:06 GMT

Este é o mais tradicional e coñecido

Mouchos, curuxas, sapos e bruxas.
Demos, trasgos e diaños,
espíritos das nevadas veigas.
Corvos, píntegas e meigas:
feitizos das menciñeiras.
Podres cañotas furadas,
fogar dos vermes e alimañas.
Lume das Santas Compañas,
mal de ollo, negros meigallos,
cheiro dos mortos, tronos e raios.
Ouveo do can, pregón da morte;
fociño do sátiro e pe do coello.
Pecadora lingua da mala muller
casada cun home vello.
verno de Satán e Belcebú,
lume dos cadaveres ardentes,
corpos mutilados dos indecentes,
peidos dos infernais cus,
muxido da mar embravecida.
Barriga inútil da muller solteira,
falar dos gatos que andan a xaneira,
guedella porca da cabra mal parida.
on este fol levantarei
as chamas deste lume
que asemella ao do Inferno,
e fuxirán as bruxas
acabalo das súas escobas,
índose bañar na praia
das areas gordas.
¡oíde, oíde! os ruxidos
que dan as que non poden
deixar de queimarse no augardente
quedando así purificadas.
E cando este brebaxe
baixe polas nosas gorxas,
quedaremos libres dos males
da nosa alma e de todo embruxamento.
orzas do ar, terra, mar e lume,
a vos fago esta chamada:
si é verdade que tendes mais poder
que a humana xente,
eigui e agora, facede cos espíritos
dos amigos que están fora,
participen con nos desta Queimada.

Este é de Xose Mª Pérez Parallé

Lume lumiña. que verde camiña
da fraga á lareira
e faise lumieira.
Lume de quentura
para a nosa fartura;
lume bençoada
que roda a queimada.
Pingota de orballo
folla de carballo;
auga do agoiro
mel do fervedoiro.
Cerqueira de lume,
sin trasno nin fume;
nin bruxa chuchona, nin meiga dentona.
Rular muiñeiro,
chiscar faisqueiro;
moxena lumiosa,
vagalume rosa;
viradoira de luz
faremos a crus.
Polo ar da sorte
que escorrenta a morte;
pola auga da vida
que sanda a ferida;
pola herba moura que busca a tesoira;
pola pedra do raio que mata ao meigallo.
Lume, lume, lume;
lume lumeada
para aloumiñar
a queimada queimada,
na vira virada
do burbullar.
Polo San Silvestre
de pao de cipestre
chaga de San Roque,
can e palitroque.
Polo San Andrés
e, polo Sant-Iago,nun reviravés,
queimada che fago,
e, QUEIMADA, es.

A noite de San Xoán

Thu, 26 Oct 2006 19:15:08 GMT

A noite do 23 ó 24 do mes de San Xoán, ou sexa a noite do víspora, e mailo día do santo, que é o 24, coincidindo co solsticio de vrau, cando o sol, chegado ó mais outo do ceo, vai encomenzar a baixar, cando se dá, nas nosas latitudes, o día máis longo do ano, dende o cual os días encomezan a debecer, é a data, dun cabo ó outro da área xeográfica do ciclo cultural européu ou occidental, o instante cecáis mais sinalado pra reviviren tódalas crencias e costumes dos nosos antergos máis remotos, conservadas na lembranza máis ou menos neboenta e nos degoros inconscentes da xente das camadas populares.

"Carballos bentos, - dí Salomon Reinach - herbas collidas no día de San Xoán, exvotos pendurados nas ponlas, curaciós conseguidas pasando a traveso do burato dunha peneda ou pola fendedela dun árbore, isto todo prolonga deica nós as ilusiós... do tempo que pasóu... Cando os paisanos choutan ou fan choutar ás súas bestas a traveso das flamas das fogueiras do San xoán, practican un vello rito céltigo... " O autor dí esto todo, falando precisamente dos celtas e das súas creencias e cerimonias. E calquera galego que o lea, non ha poder menos de se lembrar de cousas vistas facer ben veces na nosa Terra.

As "cancelas"

Na noite de Sa Xoán, nas máis das aldeas de Galiza, os mozos "andan ás cancelas". Consiste en iren uns cantos xuntos, ou todos, polas casas ds veciños, entraren nos curros, nos pendellos e nas cortes, colleren os carros, os xugos, os arados, grades, escadas e trebellos de toda caste, sin que os donos se enteren, e levalos. O que fan coíles varía asegún os lugares ou asegún a idea que se lles veña á cabeza: o máis común é polos todos xuntos nun sitio onde toda a xente os vexa á mañá, sexa no adro da eirexa, sexa na praza ou no campo da festa, sexa nun camiño por onde pase moita xente; ás veces, póñenos atrancando o camiño principal, pra que ninguén poda pasar, ou mesmo atrancan os camiños con árbores caídos, trabes, leña ou calquer impedimento. Ou meten os carros e os trebellos nun río; ou levan os dunha casa pra outra é o contrario. O caso é facer rír á xente e que os donos leven ben traballo pra recoller as cousas e volvelas traguer pró seu sitio. Dende logo, que ninguén se pode encabuxar por esta broma, sinon levala a ben e celebrala moito. (...)

As fogueiras:

Chámanse lumes, lumeiradas, fogueiras, cachelas ou cacharelas. Alcéndense xa nas primeiras horas da noite, despóis da cea.

En moitos lados alcenden iste lume con leña e ramallosa canto máis verde millor, de modo que dea moito fume, pois iste é bó pra afuxentar as bruxas e os espíritus ruís e pra purificar á xente. En torno ás grandes fogueiras danza e canta a multitude, indicando o seu carácter pruficador o salto dos mozos e mozas por riba do lume.

As fogueiras, como as cancións, respóstanse unhas ás outras.Así pasan a noite cantando e dando voltas arredor do lume, ou brincando por riba da fogueira uns atrás dos outro, sin medo de se queimaren, facendo invocacións como:

"Salto por enriba

do lume de San Xoán

pra que non me trabe

nin cobra nin can"

Nalgúns sitios, as moza que brinquen por riba da fogueira, sin tocar nas flamas, din que se casan dentro dun ano.

Pra ben ser, compre saltar varias veces, sempre en número impar, recitando a fórmula e saltando unha vez pra un lado i outra vez pra outro.

O acto de saltar chámanlle en moitos lados salvar. O millor, sobre todo prós que están enfermos, principalmente de pel, é brincar en pelico, ou sexa encoiro, pró cual os demáis que están alí, retíranse. Tamén pasan ós nenos por riba do lume, entre o padriño e a madriña, ou ben as consabidas tres Marías, empregando a coñecida fórmula: "Enfermo cho dou, devólvemo sano"; logo envólveno nunha saban de liño que non fora mollada.

Enfeitar as casas:

É tamén costume poñer espetadas nas xuntas das pedras na parede das casas, penduradas nos corredores ou sinxelamente pousadas no peitoril das fiestras, herbas e frores do tempo, que aparecen alí á mañá cedo, semellando adornos. Nalgúns lugares esto é un obsequio que lle fan os mozos ás mozas quenes, unha vez cumprida esta obriga, xúntanse entre eles e van cantarlle as copras que a inspiración do momento lles fai saír das gorxas..

Tamén se fai o mesmo coa intención máxica de escorrentar diaños e meigas.

O baño da media noite:

Na noite de San Xoán envivécese e colle maores virtudes que nunca a auga das fontes santas e milagreiras. Polo tanto, esa auga vólvese como un remedio universal que compre aproveitar meténdose nela ou, sinxelamente, lavándose ás doce en punto da noite.

O pior é que tamén as bruxas fan usanza da auga destas fontes. Miden e reparten a auga de cada veciño, mais si queren mal a algún bótanlle a auga polo lombo. Outras veces lévana pra prepararen os seus meigallos. Tamén din que si, ó romper o día, tocan na auga, descobren os seus segredos e quedan limpas da bruxería. Non son somentes as bruxas das que din que andan soltas nesta noite milagreira sinón tamén os encantos, moitos dos cuales non se deixan ver máis que na amañecida de San Xoán . Por esta causa, o doente que vai tomar os baños nestas fontes tén que ter coidado de non se deixar levar do medo que lle poñan os aparecidos que pode atopar no camiño.

A frol da auga:

Un dos misterios máis extranos e máis poéticos da noite de San Xoán é iste da fror da auga.

A fror da auga é a que se colle ó raiar o sol a ras da fonte, como si fora a tona en que viñeran á superficie tódalas virtudes e maravillas.

De certas expresiós que aparecen en ditos e coplas deducen algús como si esta fror da auga fora traguida por un páxaro no bico. Pode haber aiquí un trabucamento co acreencia de que a pinga de auga e de orballo que na amañecida de San Xoán trai un paxaro no peteiro e deita nunha fror tén as mesmas virtudes que a fror da auga.

Tocantes a calquera das dúas cítase a seguinte fórmula:

Día de San Xoán, alegre,

meniña, vaite lavar,

pillarás auga do páxaro

antes do que o sol raiar.

Irás o abrente do día

a auga fresca catar

da auga do paxariño

que saúde che ha de dar.

Corre, meniña,

vaite lavar

alá na fonte

te has de lavar,

e a fresca auga

desta amañecida

cor da cereixa

che tén que dar

Se arraiar,

se arraiará

tódalas meigas levará,

se arraióu,

xa arraióu,

tódalas meigas levou

Peladas era

peladas serán

todalas meigas

que andan polo chan.

Peladas son,

peladas eran

tódalas meigas

que andan pola terra.

As nove ondas:

O caracter purificador - e tamén fecundador - das augas ponse de manifesto na tradición do baño das nove ondas, de forte tradición na praia de Lanzada, en Noalla - Sanxenxo. Ademais de ser un rito manciñeiro e curativo do meigallo, é tamén un rito de fecundidade que fai concebir ás mulleres esteris. Hanse bañar compretamente en coiro (segundo outros, en camisón) e as ondas que en realidade teñen valor, asegún dín, non son nove sinón sete. Cóntanas de dúas a nove, contando as nove pra colleren a ola grande, mais, en realidade, son sete as que toman.

Nun romance popular que data sen dúbida do século XVI, a sabia, que denencanta ás que eran víctimas do sortilexio das meigas, ordénalles a purificación con estas palabras.

Ide tomar nove ondas

antes de que saia o día

e levarédes con vosco

as nove follas da oliva.

Na xurisprudencia irlandesa, a distancia de nove ondas foi a que se estableceu entre inimigos, coma se creesen que estas foran bastantes para purificalos dos seus mutuos odios. E, cousa singular, o primeiro que pronunciou esta sentencia foi o bardo Amergin, que as lendas fan ir de Galicia a Irlanda.

As herbas de San Xoán:

Nunha gran tina de auga bótanse rosas de tódolos tipos e certas herbas recendentes, e deixase toda a noite ao descuberto -prefrible sobre o tellado- pra que adequira o poder do Santo.

Ao día seguinte pola mañán tódolos membros da familia, en especial os nenos, teñen que lavarse con esta auga milagreira, que, por certo, arrecende maravillosamente (ule a rosas, xa se ve).

É unha usanza común a toda Galiza o recoller na tarde e na noite de San Xoán diferentes herbas e frores, botalas en auga e deixalas na auga ó sereno pra que collan o orballo desta noite prá mañá lavárense todos naquela auga.

As herbas que se collen pra iste uso son: os sanxoáns, alcroques ou abrulas (dixital); o fiuncho ou fiollo; o codeso; o fento macho; o trovisco; ponlas de nogueira, ponlas de ameneiro ou amieiro; espadana; sabugueiro; romeu; malvas; artemisa; arzáis; rosas de nabo; ágramo; herbas de San Pedro; rosas de sábrego; poutas de lobo; herba de nosa señora (matricaria); follas de carballo, castiñeiro; rosmaniño; perpetua; roseiras;...

Esta auga, en que estiveron de remollo as herbas, tén propiedades manciñeiras, máxicas, pra curaren dos aires lurpios, envexas, etc. e cosméticas, pra pór mais bonitas ás mozas e darlles bós coores e finura de pel.

Na noite de San Xoán, si as mozas meten certas herbas debaixo do cabezal poden ver en soños ó home con que van casar.

Pódese saber a sorte dun ausente colgando no leito herbas de San Xoan e vendo pró outro día si están verdes ou si secaron; así iralleó que está lonxe, ben ou mal.

Tamén é a noite propicia pra curaren ós nenos do engadino e das esbrilladuras. Fenden en dous un carballo e pasan ó rapaz pola fendedela, intervindo dúas Marías ou unha María e un Xan, pasándollo un ó outro tres veces decindo "Toma María - Daca Xoán - Doucho crebado - Darásmo Sán". Logo atan o árbore ben atado, asegún estaba, e si solda é que o neno cura, sinón é que non cura.

O orballo:

As mesmas virtudes, e aínda maores, que as da auga desta noite, tén o orballo. Cecáis as das augas, as das herbas, as dos árbores, lles veñan do orballo, como indica a condición de deixar as cousas ó sereo.

Pra curar a sarna, durmen os enfermos en coiro, antremedio do centeo, pra colleren o orballo da noite toda; ou métense polas searas molladas á mañanciña, enantes de saíro o sol; ou embórcanse a esa hora na herba dos prados; ou refréganse contra dun carballo, ás doce da noite, deixando a roupa pendurada nunha ponla.

O orballo de San Xoán élle moi bó tamén á facenda, polo cual en moitas partes de Galiza sácana pra que o tomen, ou fan que crucen un riachuelo (ou que pasen por riba das cinzas da fogueira da noite anterior).

O orballo desta noite dá virtudes, ou fai medrar as das herbas manciñeiras polo que, recollidas nese intre, son moito millores.

Aínda acontez que o que non teña escrúpulos en se valer das forzas endiañadas pódese facer doadamente, nesta noite, cun demiño familiar que o obedeza. Pondo un lenzo ou unha servilleta de lamanisco por riba ou por baixo dun fento, atópaa á mañá chea de demiños pequerrechiños. Esto debe ter relación co que se dí no Ciprianillo encol da semente do fento. No Ciprianillo, como nas Gacetas referentes ós tesouros, fanse moitas menciós da noite de San Xoán, incluso como a máis doada prós desencantamentos.

Tamén hai que falar da "sorte do ovo" : ás doce en punto da noite de San Xoán cáscase un ovo e déitase nun vaso de auga que se deixa despóis ó sereo deica que amañece. Despóis, á mañá, vaise ver e o ovo tomóu a forma unhas veces dun barco, outras dunha capela, outras doutra cousa calquera, e polo que alí se vé adivíñase ben cal sexa a sorte se ha ter no ano, deica o día de San xoán do vindeiro, os acontecementos e traballos que se han pasar, o oficio do home con quen a moza ha casar, etc..

Polo derradeiro, o orballo de San Xoán favorez tamén ás cousas inanimadas: posta ó orballo de San Xoán a roupa de lá, non colle a couza ou traza, polo cual aconséllase, enantes de gardala nos armarios, póla á orballada desta noite.

Autores ocultistas recollen tradiciós máis ou menos atinadas da Edade Media e do Renacimento; así se fala do orballo en relación co sol e máis cos astros, como si o orballo trouguera disolta a luz solar ou a enerxía astral; os alquimistas falaban do ros coctus, en relación coa pedra filosofal. or outro lado, o orballo tén súa significación en certos sistemas de meiciña naturista e similares, como na hidroterapia do Abate Kneipp, o cual aconsellaba os paseos á mañá, cos pés descalzos, riba da herba mollada.

"Etnografía. Cultura espiritual" - Vicente Risco

"Galicia" - Manuel Murguía

"Antropología cultural de Galicia" - Carmelo Lisón Tolosana